مدیریت مواد خطرناک                             

 

 بر اساس سازمان بهداشت جهانی [22] مواد خطرناک موادی هستند که :

الف )     خطرات کوتاه مدتی چن سمیت حاد از طریق بلعیدن ، تنفس ، جذب در پوست ، تماس با چشم و پوست ، خورندگی ، آتش سو.زی و یا انفجار ایجاد نمایند.

ب)  باعث ایجاد خطرات بلند مدتی زیست محیطی شامل سمیت مزمن در اثر تماس های مکررر و سرطان زایی شوند و یا دارای پایداری زیاد د رمقابل فرایندهای حذف سمیت مانند تجزیه زیستی بوده و بتوانند ایجاد آلودگی در آبهای سطحی و زیر زمینی نمایند.

 

 

یکی دیگر از تعاریف مهم مواد زاید خطرناک ، تعریفی است که که در سال 1985 توسط محیط زیست سازمان ملل [23] ارائه گردید بر اساس این تعریف مواد خطرناک به موادی که اعم از جامد ، لجن ، مایع و گاز موجود در مخزن به جز مواد زادیواکتیو و عفونی اطلاق می شود که دارای فعالیت شیمیایی ، سمیت ، خاصیت انفجاری و یا سایر ویژگی هایی بوده که برای سلامتی انسان یا محیط زیست به صورت تنها و یا هنگامی که با سایر مواد مخلوط گردند ، ایجاد خطر نمایند.

 

طبقه بندی مواد خطرناک :

طبقه بندی موارد خطرناک عموما بر اساس دو روش صورت می گیرد:

·    در روش اول ( روش استفاده از لیست )  اسامی مواد خطناک اط لیست هایی که توسط سازمان های ذیربط تهیه گردیه اند ، استخراج می شود. معمولا بررسی مدیریت ریسک یک ماده شیمیایی ، معیار مناسبی برای قرار دادن آن در لیست مواد شیمیایی خطرناک است . برای تعیین اینکه چه ماده ای خطرناک محسوب می شود ، چهار نوع لیست مختلف ( برای گروه بندی مواد خطرناک ) در ایلات متحده آمریکا در نظر گرفته شده است.

الف ) لیست F : شامل موادی است که معمولا در بخش وسیعی از واحدهای شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرند و شامل حلالهای مختلف می باشند. ( کدهای F1 تا F39)

ب‌)    لیست K :   که از مواد خطرناک گروههای صنعتی خاص به شرح ذیل حاصل می گردند .

 

نوع صنعت

نوع ماده خطرناک

صنایع تولید باطری

کادمیوم ، سرب ، نقره ، روی ، نیتریت

صنایع شیمیایی

کروم ، مس ، سرب ، جیوه ، مواد آلی ، هیدروکربن ها (شامل مواد آلی هالوژنه )

صنایع الکترونیک

مس ، کبالت ، سرب ، جیوه ، روی ، سلنیوم ، مواد آلی ، هیدروکربن ها )مواد آلی هالوژنه )

نوع صنعت

نوع ماده خطرناک

صنایع چوب

آرسنیک ، کروم ، سیانور ، مس ،روی

صنایع آبکاری فلزات

کبالت ، کروم ، سیانور ، مس و روی

صنایع نساجی

کروم ، مس ، مواد آلی

صنایع دارویی

آرسنیک ، جیوه ، مواد آلی

صنایع رنگ

کادمیوم ، کروم ، مس ، کبالت ، سرب ، جیوه ، سلنیوم ، موادآلی

صنایع پلاستیک

کبالت ، جیوه ، روی، مواد آلی ، هیدروکربن های (شامل مواد آلی هالوژنه )

صنایع چرم

کروم ، مواد آلی

 

ج) لیست P : این فهرست شامل مواد خطرناکی است که دارای سمیت حاد هستند.

د) لیست U : این گروه در برگیرنده مواد شیمیایی تجاری هستند که دارای سمیت حاد بوده و علاوه بر ان دارای یکی از ویژگی های خورندگی ، قابلیت اشتعال و یا میل ترکیبی شدید باشد.

 

·         در روش دوم  از طریق آزمایشات معینی ، مشخص می شود که آیا ماده مورد نظر در دسته مواد خطرناک قرار می گیرد یا نه . در این روش با استفاده از تجهیزات مدرن شیمی تجزیه نظیر کروماتوگرافی گازی یا اسپکتروفتومتری جرمی ، مواد آلی سمی و فلزات سنگین مورد آزمایش قرار می گیرند.

در این روش مواد خطرناک را از نطر نوع خطرات به دو دسته تقسیم می کنند:

الف ) خطرات سلامتی

ب ) خطرات فیزیکی (ایمنی )

 

هدف اصلی از مدیریت مواد خطرناک ، تلاش جهت ارتقای سلامت انسان و اکوسیستم با کاهش دادن ریسک در معرض قرار گیری با این مواد می باشد. به همین دلیل مدیریت مواد خطرناک با علم (( سم شناسی [24])) ارتباطی نزدیک دارد. قبل از آنکه به بررسی خطرات سلامتی مواد خطرناک بپردازیم ، توضیحاتی درباره چگونگی اثرات مواد شیمیایی بر روی موجودات زنده را ارائه خواهیم داد.

 

میزان ورود مواد شیمیایی به بدن و پگونگی در معرض قرار گرفتن فرد با آن از جکله مهمترین موارد در خصوص اثر یک ماده شیمیایی بر انسان می باشد. مواد شیمیایی می توانند از طرق مختلف از جمله تنفسی ( ورود از راه دستگاه تنفس ) گوارشی ( ورود از راه دستکاه گوارش ) و تماس پوستی وارد بدن انسان شوند. به جز مواد خورنده ( اسیدها و بازها ) ، اغلب مواد سمی در بدو ورود اثر مضری را بر بدن نداشته ، ولی می توانند در فرایندهای فیزیولوژیکی بدن انسان شامل جذب ، توزیع و نگهداری ، انتقال و حذف مواد شرکت نمایند. برای ایجاد سمیت ، ضروری است که ماده شیمیایی و یا محصولات ناشی از نقل و انتقالات بیولوژیکی آن ، در غلظت و زمان مشخصی به نقاط بحرانی بدن ( عضوهای خاصی در بدن) برسند .

در فرایند جذب  ، ماده شیمیایی باید از طریق غشاهای موجود در سلولهای مختلف ( ریه ، پوست و ... ) عبور نموده تا به سیستم گرش خون برسد . میزان جذب هر ماده به پارامترهای مختلفی بستگی داشته که از آن جمله می توان به خواص شیمیایی مواد ، روش در معرض قرار گیری با ماده سمی ( پوستی ، تنفسی ، گوارشی )  و وضعیت فیزیولوژیکی بدن افراد اشاره کرد.

پس از ورود ماده سمی به جریان خون امکان راهیابی آن به قسمتهای مختلف بدن محیا گردیده که اصطلاحا به ان فرایند توزیع و نگهداری اطلاق می شود.  عوام مهمی که در توزیع ماده سمی در بدن موثر می باشند که از آن جمله می توان به  میزان جذب مواد توسط بافتهای مختلف و مسیر در معرض قرار گیری اشاره  کرد. در این مورد مقدار جریان خون در یک بافت دارای اهمیت ویژه ای می باشد. به عنوان نمونه کبد عضوی است که مقدار جریان خون در آن نسبتا بالا بوده و لذا توانایی جذب مقدار زیادی از مواد شیمیایی را دارد.به دلیل تمایل بافتهای مختلف ، بسیاری از مواد ممکن است در محل های مشخصی از بدن تجمع یابند . به عنوان نمونه مواد آلی کلره مثل آفت کش های کلره آلی بدون اینکه روی سلولهای چربی اثر منفی داشته باشند ، در چربی ها تجمع می یابند.محل های تجمع برخی از مواد شیمیایی نیز به شرح زیر می باشند:

-        چربی برای مواد غیر قطبی یا لیپوفیلیک ( مثل آفت کش های کلره الی )

-         پلاسمای خون برای ترکیباتی مانند یون جیوه که با پروتئین خون ترکیب می شوند.

-        استخوان برای سرب ،رادیویم و فلوراید

-        کلیه برای کادمیوم

-        غده تیروئید برای ید

 

لازم به ذکر است که در محل های نگهداری ، مواد تجمع یافته با سایر فرایندهای بدن در حال تعادل بوده و در برخی از حالتها مثل گرفتن رژیم و وجود تنش ( استرس )  ممکن است مواد تجمع یافته در بافتها آزاد شده و در بعضی موارد باعث ایجاد مسمومیت شوند. در برخی موراد نیز محل تجمع این مواد دارای ظرفیت محدودی برای نگهداری است . به عنوان نمونه ، اگر کادمیوم موجود در پوسته کلیه به 100 تا 200 ppm برسد ، کلیه کارایی خود را از دست می دهد.

 

مواد شیمیایی علاوه بر اینکه می توانند در بافتهای بدن تجمع کنند ، می تواننند تحت تاثیر فعل و انفعالات بیولوژیکی قرار گرفته و از بدن حذف شوند.تغییر شکل شیمیایی یا متابولیسم مواد شیمیایی (Biotransformation)  باعث حذف مواد شیمیایی جذب شده می گردد. بدون این فرایند ، مواد شیمیایی نمی توانند بدن را ترک کنند زیرا ضریب تفکیک آب / اکتانول آنها بالا بوده و براحتی از طریق غشاء چربی جذی می شوند.بنابراین  یکی از تاثیرات مهم تغییر شکل بیولوژیکی تسهیل دفع مواد شیمیایی بوسیله تشکیل متابولیتهای محلول در آب است . برای سهولت کار ، تغییر و تبدیل ترکیبات بیگانه به دو مرحله تقسیم می شوند. تغییرات متابولیک (واکنشهاری فازیک ) مثل اکسیداسیون ، احیاء هیدرولیز و ترکیب با اجزا ء طبیعی بدن ( واکنشهای فاز دو ). واکنشهای هر دو فاز عمدتا توسط آنزیم هایی کاتالیز می شوند . برای اینکه یک حذف موفق انجام شود ، لازم نیست که یک ترکیب بیگانه ، ضرروتا در هر دو فاز یک و دو مورد واکنشهای بیو شیمیایی قرار گیرد . بلکه ترکیب خارجی می توانند فقط در متابولیسم فاز یک و یا فاز دو تغییر شکل دهد . عمده محل تغییر و تبدیل های بیولوژیکی در بدن ؛ کبد است . ماهیت عروقی بافت و محدودیت تماس بین خون و سلولهای داخل کبد (که شامل آنزیمهای متابولیزه ترکیبات بیگانه است)  باعث انتشار سریع مواد شیمیایی بداخل و متابولیتهای آن بخارج می شود.

 

اگرچه خطرات  ايمني[25] مربوط به مشخصات فيزيكي يك  ماده شيميايي را مي توان مطابق اقدامات آزمايشي تعريف كرد(براي مثال اشتعال‌پذيري[26])  اما خطرات سلامتي[27] ‏، تعاريفي با دقت كمتر و ذهني‌تر دارند. خطرات سلامتي ممكن است تغييرات قابل اندازه گيري را در بدن ايجاد كنند مانند كاهش عملكرد ريوي

عموماً اين تغييرات در پي ايجاد نشانه ها و علائمي در كارگران در تماس  ‏، توضيح داده مي شوند. كوتاهي تنفس يك احساس ذهني غير قابل اندازه گيري است  كارگران در معرض تماس با چنين خطراتي بايستي هم از  تغيير در عملكرد بدن و هم از علائم و نشانه هايي كه  نشانده بروز تغييرات در بدن هستند، مطلع باشند.  

 تعيين خطرات سلامتي بسيار پيچيده است و  بخاطر اين واقعيت است كه ممكن است بسياري از  اثرات يا علائم و نشانه ها

به طور عادي در افرادي كه در معرض عوامل شغلي نبوده اند نيز بروز كند. بنابراين مشكل است كه اثرات ناشي از تماس با یک ماده شیمیایی را از بيماريهايي كه به طور عادي رخ مي دهند ، تفكيك كرد. گه گاه يك ماده باعث بروز اثري مي شود كه به ندرت در عموم مردم آن اثر ديده شده است مانند آنژيوساركومها كه در اثر تماس با وينيل كلرايد ايجاد مي شود. در چنين مواردي آسانتر است كه ثابت كنيم كه فاكتور سببي اوليه ، تماس شغلي بوده است. به هر حال بيشتر وقت ها اثرات مشترك هستند مانند سرطان ريه

به علاوه وضعيت موجود بواسطه اين واقعيت پيچيده تر مي شود كه بسياري از مواد شيميايي از نظر خطرات بالقو ه اي كه مي توانند بر روي سلامتي داشته باشند مورد آزمايش قرار نگرفته اند و داده هايي در خصوص اثرات اين مواد در دسترس نيست. تلاشهاي زيادي صورت گرفته است تا اثرات حاصل از تماس با مواد شيميايي را طبقه بندي كرده و  آنها را به طرق مختلف تعريف نمايند.

عموما اصطلاحات حاد  و مزمن استفاده مي شوند تا اثرات حاصل از شدت  و مدت تماس  را توصيف كنند. اثرات حاد معولا سريع رخ مي دهند و در اثر تماسهاي كوتاه مدت ايجاد مي شوند‏، اما اثرات مزمن در اثر تماسهاي طولاني مدت ايجاد مي شوند. در مورد اثرات حاد بسيار زياد اشاره شده است اما در استاندارد برچسب زني  مواد شيميايي خطرناك صنعتي  (Z129.1-1988) (موسسه استانداردهاي ملي ايلات متحده )[28]اثرات حاد معطوف  به سوزش[29] ‏، خورندگي[30] ‏، حساسيت زايي[31] و دز كشنده[32]  شده است.

اگر چه اين اثرات سلامتي‏، مهم هستند اما آنها به قدر كافي ، محدوده گسترده  اثرات حادي را ممكن است در تماس شغلي ايجاد شوند، پوشش نمي دهد به عنان مثال ناكروزيس ( بي حسي و خواب آلودگي )

همين طور ، اثرات مزمن كه اغلب استفاده مي شود فقط سرطانها ،‏ موتاژنيست و آسيب به جنين را پوشش مي دهند.

اين اثرات به طور آشكار نگراني هایی را در ارتباط با تماس هاي مكرر و طولاني مدت  مطرح مي كند اما به قدر كافي نمي تواند حوزه گسترده اثرات مزمن را پوشش دهد براي مثال ديسكرازي ها (ماند آنمي ) ‏ برونشيت مزمن و اتروفي كبد در این طبقه بندی قرار نمی گیرند.    

 هدف از ارائه طبقه بندی زیر بدین علت است كه هر اثر ممكنه سلامتي كه ممكن است در محيط كار در اثر تماس با مواد شيميايي ايجاد شود ،‏  قابل درك باشد و نتواند ما را دچار سردرگمي كند.

 

1)     ماده سرطانزا [33]:

اصطلاح ماده سرطانزا به ماده ایی اشاره دارد که مستقیما در پیشرفت و گسترش سرطان در گیر باشد که ممکن است ناشی از توانایی این ماده در آسیب رساندن به زنوم یا قطع فرایند متابولیکی سلولی باشد . سرطان یک بیماری است که سلولهای آسیب دیده بدن بیمار دستخوش برنامه مرگ سلولی قرار نمی گیرند ، بلکه رشد شان به طور طولانی مدت از کنترل خارج شده و متابولیسم شان دگرگون می شود. مواد سرطان زاها ، ریسک ایجاد سرطان را بوسیله تغییر متابولیسم سلولی یا آسیب مستقیم به DNA و تداخل در فرایند بیولوژیکی افزایش می دهدو نهایتا منجر به تشکیل تومور می شود .

بعد از اینکه مواد سرطان زاها وارد بدن می شوند ، بدن تلاش می کند که آن ها را از طریق فعل و انفعالات بیولوژیکی ، از بدن حذف می کند. در بدن سعی می شود که مواد سرطان زا ، حلالیت بیشتری در آب پیدا مند به طوری که بتواند آن را از بدن از طریق ادرار خارج کند . اما این واکنش می تواند یک ماده سرطانزا با سمیت پایین را به یک ماده با سمیت بالا تبدیل کند. DNA هسته دوست است و بر همین اساس تمام مواد الکتروفیل کربن دار  محلول در آب ، سرطان زا محسوب می شود به خاطر اینکه DNA به طرف ان حمله ور می شود.

يك ماده شيمايي وقتي سرطانزا تلقي مي شود كه :

الف )‌ آن توسط آژانس بين المللي تحقيقات سرطان [34]ارزيابي شده  و به عنوان يك ماده سرطان زا يا عامل بالقوه سرطان مشخص شده باشد ، يا

ب) به عنوان يك ماده سرطانزا يا عامل بالقوه سرطان زائي در گزارش ساليانه برنامه ملي  سم شناسي[35] به چاپ رسيده باشد ، يا

ج ) يا بوسيله   OSHA  يك ماده سرطانزا معرفي شده باشد .

 آژانس بین المللی سرطان مواد را بر اساس سرطانزائی به صورت زیر طبقه بندی کرده است :

گروه

شرح

A

مواد سرطان زا

B1

مواد احتمالا سرطان زا ( اطلاعات کمی در مورد انسان وجود دارد)

B2

مواد احتمالا سرطان زا ( اطلاعات کافی در خصوص سرطان زایی آن برای حیوانات وجود دارد ولی اطلاعاتی در مورد آن در خصوص انسان وجود دارد)

C

امکان سرطان زایی

D

غیر قابل طبقه بندی به عنوان مواد سرطان زا

E

شواهدی دال بر غیر سرطان زا بودن آن برای انسان وجود دارد.

تعداد نسبتا کمی از مواد ( در حدود 50 ترکیب و یا کمپلکس ) که دلائل کافی برای سرطان زا بودن آنها وجود دارد ، در گروه A قرار می گیرند. از بین حدود 50 ماده سرطان زای شناخته شده ، 12 مورد از آنها بیشتر مطرح هستند.

 

آلاینده های سرطان زا

نام ترکیب

نوع سرطان

آرسنیک

پوست ، ریه و کبد

آزبست

ریه ، حنجره و پرده جنب

بنزن

خون

بنزیدین

کیسه مثانه

کروم شش ظرفیتی

ریه

نیکل

ریه

پلوتونیم 239

ریه

رادیم 226

ریه و بافت استخوان

رادون 222

ریه

وینیل کلراید

کبد

نفتیل آمین

کیسه مثانه

بیس کلرو اتیل اتر

ریه

 

2)خورنده [36]:  يك ماده شيمايي كه در اثر تماس با چشم باعث ازبين رفتن قدرت بينايي شود    و يا تغييرات برگشت ناپذيري در بافت زنده اي كه ماده شيميايي با آن در تماس بوده است  ، ايجاد كند ، ماده خورنده محسوب می شود.  براي مثال  اگر يك ماده شيمايي خورنده  را طبق روشي   (49CFR part 173) كه وزارت راه ترابري آمريكا [37]توصيف كرده است در تماس با پوست خرگوش آلبينو قرار دهيم، آن ماده در يك دوره زماني 4 ساعته تماس ‏ ،  بايستي تغييرات برگشت ناپذيري را در ساختار بافت  ايجاد كرده و يا آن را كاملا  تخريب نماید.

PH مواد هر چقدر از حالت خنثی دور شود، آسیب رسانا تر خواهند بود و این در مورد قلیاها بیشتر است . آسیب های وارده علاوه بر PH به غلظت ماده ، درجه حرارت ، مدت ماندگاری و ترکیب شیمیایی نیز وابسته است . برای مثال آمونیاک دو تماس با چشم از قرنیه به بافتهای های عمقی نفوذ می کند ولی اسیدها به بافت سطحی آسیب وارد می کنند.

از قویترین خورنده ها می توان به HF اشاره کرد.

 

3)شديدا سمي[38] : يك ماده شيميايي كه در يكي از اين دسته بندي هاي زير قرار بگيرد ‏ شديدا سمي تلقي مي شود:

الف ) يك ماده شيميايي كه وقتي از طريق دهاني به يك موشي با وزن بين 200 تا 300 گرم تزريق شود ‏، ميانگين دزكشنده[39] آن 50 ميلي گرم يا كمتر در هر كيلوگرم از وزن بدن باشد. ( آلدرین و هیدروژن سیانید)

ب) يك ماده شيميايي كه وقتي در تماس مداوم 24 ساعته (يا كمتر اگر در حين تماس 24 ساعته بميرد)با پوست برهنه خرگوشي با وزن بين دو تا سه كيلوگرم قرار گيرد و ميانگين دز كشنده آن 200 ميلي گرم يا كمتر در هر كيلوگرم از وزن بدن باشد.( گاز خردل )

   ج) يك ماده شيميايي كه وقتي به طور مداوم و پيوسته  به مدت يك ساعت (يا كمتر اگر در حين يك ساعت بميرد) توسط يك موشي به وزن بين 200 تا 300 گرم استنشاق شود ‏ ، ميانگين علظت كشنده [40]آن در هوا 200 قسمت در ميليون يا كمتر براي گاز يا بخار يا 2 ميلي گرم در ليتر يا كمتر براي ميست ، فيوم يا گردو غبار باشد. 

 

4) محرك[41] : يك شيميايي، كه خورنده نباشد اما كه يك اثر التهاب آور قابل ‌برگشت را روي بافت زنده به وسيله فعل و انفعالات آن ماده شيميايي در محل تماس سبب مي‌شود يك ماده شيميايي محرك پوست تلقي مي شود .يك ماده شيميايي محرك چشم تلقي مي شود اگر طبق دستورالعمل CFR 1500.42يا ديگر تكنيكهاي مناسب ، محرك شناخته شود.

 

5)حساس كننده [42]:  يك ماده شيميايي  حساس کننده تلقی می شود وقتی که  افراد يا حيوانات در معرض تماس های مکرر با آن ماده قرار گیرد  يك واكنش آلرژيك در بافتها ايجاد شود. مانند دی کرومات ها و آب کروم سه ظرفیتی

 

6) سمي[43]   : يك ماده شيميايي كه در يكي از گروههاي زير قرار بگيرد ، سمی تلقی می شود:

الف) ) يك ماده شيميايي كه وقتي از طريق دهاني به يك موشي با وزن بين 200 تا 300 گرم تزريق شود ‏، ميانگين دزكشنده[44] آن 50بيشتر از ميلي گرم در هر كيلوگرم از وزن بدن باشد . (آکرونیتریل)

ب) يك ماده شيميايي كه وقتي در تماس مداوم 24 ساعته (يا كمتر اگر در حين تماس 24 ساعته بميرد)با پوست برهنه خرگوشي با وزن بين دو تا سه كيلوگرم قرار گيرد ، ميانگين دز كشنده آن بيشتر از 1000 ميلي گرم در هر كيلوگرم از وزن بدن باشد. ( اپی کلروهیدرین )

   ج) يك ماده شيميايي كه وقتي به طور مداوم و پيوسته  به مدت يك ساعت (يا كمتر اگر در حين يك ساعت بميرد) توسط يك موشي به وزن بين 200 تا 300 گرم استنشاق شود ‏ ، ميانگين علظت كشنده [45]آن در هوا بيشتر از  2000 قسمت در ميليون يا كمتر براي گاز يا بخار بيشتر از 20 ميلي گرم در ليتر  براي ميست ، فيوم يا گردو غبار باشد. ( اکسید ازت و اکسید اتیلن )

 

7) اثر بر اندام هدف : در زير طبقه بندي از اندام هاي هدفي كه ممكن است از مواد شيميايي متاثر شوند آورده شده است . علاوه بر اين علائم و نشانه ها و مواد شيميايي كه چنين اثراتي را ايجاد مي كنند نيز ذكر شده است.

Hepatotoxins: مواد شيمیايي كه علائم و نشانه هاي آسيبهاي كبدي را ايجاد مي كنند. يرقان و بزرگي كبد

مواد شيميايي : تتراكلريد كرين ، نيتروزامين

 

Nephrotoxins  : مواد شيميايي كه علائم و نشانه هاي از آسيب كليه  را ابجاد مي كنند ‏. ادم و دفع پروتئين از كليه

مواد شيميايي : هيدروكربنهاي هالوژنه ، اورانيم

 

Neurotoxin  : مواد شيمايي كه اثرات اوليه سميتشان بر سيستم عصبي است .

علائم و نشانه ها : ناكروزيس ، تغييرات رفتاري، كاهش عملكرد هاي مكانيكي

مواد شيميايي : منو كسيد كربن و سيانيدها

 

Reproductive toxins : مواد شيمايي كه توانايي هاي جنسي را تحت تاثير قرار مي دهند مانند آسيب هاي كروموزومي (موتاژن ) و اثر بر روي جنين (تراتوژن )

علائم و نشانه ها : نقص هاي تولد ، نازائي

مواد شيميايي : جيوه  و DBCP

خطرات پوستي :  مواد شيمايي كه لايه غشايي بدن را تحت تاثير قرار مي دهند

علائم و نشانه ها : خشك شدن پوست ، ورقه وورقه شدن پوست و تحريك

مواد شيمايي : كتون و تركيبات كلرينه

 

حطرات چشمي : مواد شيمايي كه چشم و توانايي بينايي را تحت تاثير قرار مي دهد .

علائم و نشانه ها : ورم ملتحمه ، آسيب قرنيه

مواد شيميايي : حلالهاي آلي ، اسيدها

 

 

  خطرات فیزیکی

مواد خطرناک را از نظر خطرات فیزیکی به 7 گروه تقسیم می کنند :

1)           مواد منفجر شونده

2)           گازها

3)           مایعات قابل اشتعال

4)           جامدات قابل اشتعال

5)           عوامل اکسید کننده

6)           مواد خورنده

7)           متفرقه

 

مواد منفجر شونده[46] :

به آزاد شدن ناگهانی و سریع انرژی که باعث تولید موج فشار[47] یا موج شوکی[48] می شود ، انفجار اطلاق می شود.

مهندسین پیشگیری از حریق  اصطلاح انفجار را این ور تعریف می کنند (( اثری است که بوسیله انبساط ناگهانی . شدید گازها ایجاد می شود)) از دیگر اثرات انفجار می توان به صدای گوش خراش [49]  و فشار زیادی که در محیط ایجاد می شود و منجر به جرکت اشیاء می گردد ، اشاره کرد که می تواند باعث فرو ریختن دیوارها [50] و یا شکسته شدن شیشه پنجره ها گردد. گرمای سوزاننده ، ابرهای سیاه حاصل از دود و گلوله های آتشین نیز از دیگر اثرات مهلکی است که بوسیله انبساط ناگهانی و شدید گازها ایجاد می شود.

انفجارات به یکی از سه صورت زیر طبقه بندی شوند :

الف ) انفجارات فیزیکی[51]

ب ) انفجارات فیزیکوشیمایی

ج)  انفجارات شیمیایی (واکنشهای شیمیایی گرمازا [52]

 

·        انفجارات فیزیکی :

رایجترین انفجارات فیزیکی ترکیدن مخازن است . برای مثال ترکیدن یک بویلر گرم کننده آب ، یک انفجار فیزیکی است .

·        انفجارات فیزیکوشیمیایی :

.انفجار یک سیلندر پروپان یک انفجار فیزیکی شیمیایی است . یک انفجار فیزیکی وجود دارد (ترکیدن سیلندر ) و سپس یک انفجار شیمیایی حاصل از گاز پروپان قابل اشتعال رخ می دهدکه یک انفجار شیمیایی است.  انفجار بخارت منبسط شده یک مایع به جوش آمده [53] یکی دیگر از انواع این انفجارات است  به خاطر دانسیته بالای مایعات ، BLEVE ها در مقایسه با انفجار یک ظرف پر شده از یک گاز (مایع شده ) قابل اشتعال تحت شرایط دمایی و فشاری یکسان ، بسیار مخرب تر هستند.

·    انفجارات شیمیایی : در صنایع شیمیایی ، اغلب انفجارات ماهیتی شیمیایی دارند . انفجارات شیمیایی همیشه واکنشهای شیمیایی گرمازایی هستند (معمولا واکنشهای اکسیداسیون ) که به دو نوع انفجارات همگن [54] و انفجارات ناهمگن [55] تقسیم بندی می شوند.

برای انفجارات همگن این امکان وجود ندارد که بین منطقه واکنشی تعریف شده [56] و منطقه مواد غیر واکنشی تمیز و افتراق قائل شد.به عبارت دیگر آن جرم تماما و به طور همزمان منفجر می شود.

اما رایجترین نوع از انفجارات شیمیایی ، انفحارات ناهمگن هستند . در انفجارات ناهمگن یک واکنش پخش شده بطرف جلو[57]   وجود دارد که می توان به طور کامل بین مواد غیر واکنشی و محصولات واکنشی تفکیک قائل شد.واکنش رو به جلو  به منطقه واکنشی یا شعله روبه جلویی گفته می شود که به سمت ترکیب منفجر شونده حرکت می کند و منجر به بروز انفجار می شود.

اما خود انفجارات ناهمگن هم به دو نوع تقسیم می شوند:

الف ) Deflagration

ب) Detonation

در Deflagration  ، منطقه واکنشی در جرم منفجر شونده با سرعت مادون صوت [58] حرکت می کند در حالیکه مکانیسم پخش ، انتقال حرارت از نوع هدایت و تابش است. سرعت منطقه واکنشی (سرعت شعله ) در Deflagration ممکن است در سرتاسر یک محدوده وسیغ تغییر کند و بر همین اساس فشاررهای انفجاری متناظری پدید می آید. در بعضی موارد ، تسریع Deflagration ، یک مرحله گذر و تحولی را به یک انفجاز ویرانگر [59] را ایجاد می کند. از عمده ویژگی انفجار Detonation سرعت بینهایت بالای آن است . منطقه انفجاری با سرعت مافوق صوت حرکت می کند. سرعت شعله در انفجارهای Detonation در مجاورت هوا به یک تا دو کیلومتر در ثانیه می رسد در حالیکه سرعت شعله در انفجار  Deflagration  پایین بوده و در حد یک تا چند صد متر در ثانیه است.